اب و هوا.جلگه.معدن.غار.صحرا.خاک.زمین.چشمه.دریاچه.نفت..جنگل.دریا.رودخانه.رود.کویر.ابشار.منابع انرزی.اب.جزایر.کوه.

 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

چشمه شور

این چشمه در انتهای جاده‌ای منشعب از جاده تهران - قم در ناحیه علی‌آباد و نزدیک دریاچه حوض سلطان قرار دارد. زمان مناسب برای استفاده از چشمه ماه های آبان، آذر و اواخر زمستان تا اردیبهشت ماه است. چشمه به سبب گرمی هوا در بقیه ماه‌های سال قابل استفاده نیست. علاقه‌مندان به استفاده از تأسیسات آن می‌توانند از بخش خدمات اجتماعی وزارت نفت، که اداره‌کننده آن است، مجوز بگیرند


.

چشمه آب معدنی آب علی در شمال دهکدة آب علی، در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی تهران، در کنار بستر رودخانه مبارک‌آبادازمین می‌جوشد. آب چشمة آب علی از گروه آبهای بی‌کربنات کلسیک سرد با مفید است. همچنین آب این چشمه برای تنظیم کلسترول و اسید اوریک نیز موثر است. وجود CO۲ در آب این چشمه ر کیلومتری شمال شهر دماوند واقع شده و در دسته آب های بی‌کربنات کلسیک است. آب چشمه سبک، سرد و قابل آشامیدن است.باعث تنظیم دستگاه گوارش و هضم سریع غذا می‌شود. این چشمه در فاصله چهار کیلومتری شمال شهر دماوند واقع شده و در دسته آب های بی‌کربنات کلسیک است. آب چشمه سبک، سرد و قابل آشامیدن است.
این چشمه در ۲ کیلومتری شمال غرب جاده تهران – آمل، در محل پل دختر. بین گردنة امامزاده هاشم و بلور به فاصله ۵۰ کیلومتری تهران، واقع شده است. وجه تسمیة چشمه به سبب قلعه‌ای به همین نام است که در کنار آن قرار دارد. آب چشمه از گروه آبهای بی‌کربنات کلسیک سبک و سرد و PH آن نزدیک به خنثی است. این نوع آبهای معدنی برای بیماریهای دستگاه گوارش، کبد و لوزالمعده مفید هستند. آبهای معدنی همچنین ، دردرمان بیماریهای مفصلی،. نقرس، اورة بالا و دفع سنگ دستگاه ادراری مدر و مؤثرند و به سبب کمی مقدار سولفات و کلر در آن برای مصرف شیرخواران مناسب است.



این چشمه‌های یازده گانه در ۹۶ کیلومتری شرق تهران، در دامنه جنوبی قله دماوند و در کف دره هراز در دو سوی رودخانه هراز، واقع شده‌اند. خواص درمانی این نوع آب ها به دلیل ترکیب مواد آن است و حاوی کلرور بی‌کربنات و هیدروژن سولفوره و گوگرد است. آبهای گوگردی اسک در درمان عفونت‌های مجاری تنفسی، بیماری جلدی و بیماری‌های مفصلی موثر است.

 

این چشمه در ۶۰ کیلومتری شمال شرق تهران، در دهکدة آب علی و در کنار جادة تهران – آمل، از زمین می‌جوشد. آب این چشمه از گروه آب های بی‌کربناته و سولفات کلسیک و منیزیم آهن‌دار و گازدار و عاری از میکروب است. این آب از نظر درمانی مدر و دفع‌کنندة مواد زاید است و روی کبد و مجرای صفرا تأثیر می‌گذارد. همچنین به دلیل وجود آهن در ترکیب آن برای درمان کم خونی مفید است.
چشمه معدنی هرمس در دهکده اسک و، در فاصله ۹۵ کیلومتری تهران کنار رودخانة هراز، واقع شده است. خواص درمانی این نوع آب معدنی مانند دیگر چشمه‌های معدنی با ترکیبات آبهای بی‌کربناته مخلوط گازدار و گوگردی سرد است.

 

این چشمه در جنوب غربی گچسر و شمال غربی دهکده وله قرار دارد و فاصله آن تا هتل گچ‌سر دو کیلومتر است. آب چشمه از گروه آب های بی‌کربنات کلسیک گوگردی است که گوگرد آن از احیاء سولفات حاصل می‌شود. این نوع آبها در درمان بیماری های جلدی، مجاری تنفسی و روماتیسم‌ها مؤثرند.

 

شاه دشت – کرج
آب معدنی شاه دشت در
۲۵ کیلومتری جنوب کرج واقع شده و آب آن دارای سولفات سدیک و کلروره کلسیک سرد است. این آب ها در درمان بیماری های دستگاه تنفسی موثراند و به سبب داشتن ید برای درمان بیماری کواتر نیز مفید‌اند

 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:٥۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

طولانی ترین قنات ایران به نام "قنات زارچ" با طول صد کیلومتر در استان یزد قرار دارد. این قنات یکی از کهن ترین قنات های ایران به شمار می آید که سابقه ای بیش از سه هزار سال دارد. طول کوره قنات زارچ بیش از 71 کیلومتر بوده و تعداد چاه های آن دو هزار و 115 حلقه شمارش شده است.


 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:٥٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

کشف نفت و قیر در عهد ساسانیان
پیدایش نفت و قیر در ایران باستان در شاهنامه فردوسی توصیف شده و پیش از آن در عهد ساسانیان نیز از قیر در ساختن بناهای تاریخی، قیر اندود کردن دیوارها، آتش بازی، افروختن آتش و جنگ ها استفاده می شد. آثار به جا مانده تاریخی از وجود قیر در آن عهد، در شادُروان های (سدهای) شوشتر دیده می شود و حتی بقایای یکی از سدها، موسوم به »بند قیر« در مسیر رودخانه کارون و در شوشتر وجود دارد.


 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:٤٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 
دریاچه زَریوار یا به عبارت بهتر تالاب آب شیرین زریوار (کردی: زرێبار) در فاصله ۳ کیلومتری غرب شهر مریوان، در استان کردستان ایران و از مکان‌های دیدنی و گردشگری این استان است. آب تالاب شیرین است و از تعدادی چشمهٔ کف‌جوش و بارش تأمین می‌شود. در بیشتر زمستان‌ها سطح دریاچه کاملاً یخ می‌بندد.





این تالاب در طول جغرافیایی ′۸°۴۶ و عرض جغرافیایی ′۳۲°۳۵ و ارتفاع ۱۲۸۵ متری از سطح دریا واقع گردیده‌است. طول دریاچه زریوار حدود ۵ کیلومتر و عرض آن حدود ۱٫۶ کیلومتر است. وسعت تالاب به دلیل تغییرات حجم آبی در فصول مختلف متغیر و حداکثر عمق آن ۱۲ متر است .






دریاچه زریوار یکی از منحصر به فردترین دریاچه‌های آب شیرین در جهان بشمار می‌رود و کلیه شرایط جامع یک تالاب بین المللی را داراست و حتی مواردی از رفتار و عملکرد برخی از موجودات مشاهده می‌گردد که تاکنون مطالعه و یا اعلام نشده‌است که نیاز به بررسی بیشتر را می‌طلبد.



حجم تقریبی آب تالاب حدود ۳۰ میلیون متر مکعب برآورد شده‌است. محیط تالاب حدود ۲۲، ۵کیلومتر و میزان متوسط بارندگی ۷۸۶ میلیمتر در سال است. رطوبت نسبی برابر ۴/۵۸ درصد و متوسط تبخیر سالیانه معادل ۱۹۰۰ میلیمتر گزارش شده‌است

 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

استان کرمان با دارا بودن آثار تاریخی و مناظر طبیعی بکر و چشم نواز یکی از قطبهای مهم گردشگری در کشور به شمار می رود که سالانه جهانگردان زیادی را به سوی خود جذب می کند.


از جمله مناظر طبیعی استان کرمان که همواره مورد توجه جهانگردان قرار داشته کویر لوت با 80 هزار کیلومترمربع وسعت می باشد که در جنوب شرق ایران قرار گرفته است.

رود شور به عنوان تنها رودخانه دایمی در اعماق این کویر جایی که به گفته کارشناسان گرمترین نقطه کره زمین است، جریان دارد.

این رود از کوههای شمال غرب بیرجند سرچشمه می گیرد و پس از 200 کیلومتر مسیر پرپیچ و خم در کویر سرانجام به گود نمک سر یا معدن نمک شهداد می رسد.

آب این رود بسیار شور است و هرچه به چاله مرکزی لوت نزدیکتر می شود بر اثر گذشتن از بسترهای شور و نیز تبخیر شدید آب، غلظت املاح در آن به حدی زیاد می شود که در کناره های قسمت پایینی آن کیلومترها اثری از گیاه دیده نمی شود.


در کناره های رود شور قبل از رسیدن به معدن نمک به علت بالا رفتن غلظت، بلورهای زیبای نمک که شکلهای جذاب هندسی دارند به چشم می خورد.

آب رود شور که از مناظر و چشم اندازهای زیبای کویر شهداد می باشد که به علت خشکسالی های چند سال اخیر بسیار کاهش یافته است.

از کلوتهای کویر شهداد هم که بزرگترین عارضه کلوخی طبیعی دنیا هستند به عنوان منحصربفردترین و جذابترین عارضه کویر نام برده می شود.

عارضه های کلوخی یا کلوتها در اثر فرسایش آبی و بادی طی هزاران سال شکل گرفته اند و از دور مانند شهری بزرگ اما بدون جمعیت به نظر می آیند.

این شهر کلوخی در فاصله 40 کیلومتری شرق و شمال شرق شهداد قرار گرفته و مساحت آن بیش از 11 هزار کیلومترمربع است.


ژنرال "سرپرسی سایکس" که در قدیم یکی از با نفوذترین عوامل انگلیس در ایران بوده در بازدید از کلوتها نوشته: "آثار شهر کلوتها از غرایب طبیعت است، در حین عبور از بین این نقاط مخروب، شخص تصور می کند از وسط قلاع و قصرهای جن و پری می گذرد.

"این ابنیه ای که طبقه طبقه روی هم بنا شده و گویا اشخاصی ورای بنی نوع انسان در ساختمان آن دخیل بوده اند، اشکال عبادتگاهها، اهرام، برجها و قعله های بزرگی را در نظر انسان مجسم می کنند و بدون اغراق از مشاهده آنها شخص به خود می لرزد".

امواج شن در کوچه و دالانهای کلوتها از یک سو و سرابهای زیبا در این شهر افسانه ای قطره ای از دریای قدرت الهی را نمایان می سازد.


سراب در کلوتها به قدری زیباست که گویی صدها کشتی و قایق بر آب شناور هستند.

دشت ریگ سوخته یا "تل گندم بریان " از دیگر جاذبه های زیبا و دیدنی کویر لوت به شمار می رود.

"تل گندم بریان" با مساحت 480 کیلومتر در شرق رود شور قرار دارد و سطح آن از گدازه های آتشفشانی سیاهرنگ پوشیده شده که رنگ تیره این خطه با جذب حرارت خورشید، موجب افزایش گرمای موجود می شود.

گفته می شود در تابستان دمای هوا در این نقطه در سایه 65 درجه بالای صفر و در آفتاب در روی گدازه های آتشفشانی به 100 درجه سانتیگراد می رسد.


شهداد با 24 هزار کیلومتر مربع وسعت به عنوان بزرگترین و باستانی ترین بخش کرمان در حاشیه غربی لوت و در 100 کیلومتری کرمان قرار گرفته است.

از آثار تاریخی این بخش نیز می توان به پیر بابامسافر، قلعه های چغوکی، رموک و کهنه، بقعه امامزاده، بقایای آثار تمدن شش هزار ساله و آب انبارهای قدیمی اشاره کرد.

قلعه رموک در 4 کیلومتری شمال شهداد به عنوان قدیمی ترین قلعه این بخش مربوط به قرون اولیه اسلامی می باشد و در سال 1347 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.


این اثر به علت ارزش تاریخی آن و قرار گرفتن در محور گردشگری کمپ کویری و کلوتهای شهداد مورد توجه گردشگران قرار دارد.

تپه های تخم مرغی شکل، طلوع و غروب بی نظیر آفتاب کویر، شبهای پرستاره، سکوت دل انگیز و شنهای روان از دیگر جاذبه های اعجاب آور در دل کویر به شمار می روند


 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:۳٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

کوه دَماوَند



کوه دَماوَند کوهی در شمال ایران است که به عنوان بلندترین کوه این کشور و بلندترین آتشفشان خاورمیانه شناخته می‌شود.

این کوه در قسمت مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر و در بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد. قله دماوند که از نظر تقسیمات کشوری در استان مازندران قرار دارد،به هنگام صاف و آفتابی بودن هوا، از شهرهای تهران، ورامین و قم و همچنین کرانه‌های دریای خزر قابل رؤیت است.

نزدیکترین شهر بزرگ به این کوه لاریجان است.


کوه دماوند در سی‌ام تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

از دماوند در اساطیر ایران هم یاد شده است و شهرتش بیش از هرچیز به این سبب است که ضحاک (پادشاهی ستمگر و اژدهافش) در آن به بند کشیده شده‌است.


در آثار ادبی فارسی نیز فراوان به این اسطوره و به طور کلی‌تر کوه دماوند اشاره شده‌است. دماوند دارای چشمه‌های آب گرم لاریجان، اسک و وانه است.



جغرافیا


محل قرارگیری کوه دماوند بر روی نقشه استان مازندران.



ارتفاع


منابع مختلف اندازه‌های گوناگونی برای ارتفاع قلهٔ دماوند از سطح دریا ذکر کرده‌اند. به نقل از درگاه ملی آمار ایران، ارتفاع این قله ۵٬۶۱۰ متر است ؛ منابع دیگر، از جمله پایگاه ملی داده‌های علوم زمین ایران و وب‌گاه رصدخانهٔ زمین ناسا، ارتفاع ۵٬۶۷۰ متر و ۵٬۶۷۱ متر را نیز برای قلهٔ این کوه ذکر کرده‌اند.

دایرةالمعارف فارسی فهرستی شش موردی از ارتفاع‌هایی که برای این قله آمده‌است ذکر می‌کند که از ۵٬۵۴۳ تا ۶٬۴۰۰ متر می‌رسد.


فاصله از شهرهای نزدیک



این قله در ۶۹ کیلومتری شمال شرقی تهران، ۶۲ کیلومتری غرب آمل و ۲۶ کیلومتری شمال شهر دماوند واقع شده‌است.


رودخانه‌های پیرامون



رودخانه تینه در شمال، رودخانه هراز در جنوب و شرق و رودخانه دلیچای در غرب این کوه واقع شده‌اند.


کوهستان



قله دماوند در شرق کوهستان البرز مرکزی (استان مازندران) از رشته کوه البرز قرار دارد. قله‌های مجاور آن ورارو، سه سنگ، گل زرد، کاعون(کبود) و میانرود است.




آب و هوا



دما


حداقل دمای هوا در ارتفاعات دماوند تا ۶۰ درجه زیرصفر (در زمستان) و تا یکی-دو درجه زیر صفر (در تابستان) پایین می‌آید.



باد


سرعت توفان در دماوند گاهی از ۱۵۰ کیلومتر در ساعت می‌گذرد. سرعت باد در کوهپایه‌ها گاه به هفتاد کیلومتر در ساعت می‌رسد. بیشتر بادها از غرب و شمال غربی می‌وزند.



بارندگی



میانگین بارندگی در ارتفاعات دماوند ۱۴۰۰ میلی‌متر در سال است و بارش در ارتفاعات معمولاً به صورت برف است.



فشار هوا



فشار هوا در قله دماوند نصف فشار هوا در سطح دریا است.


آتشفشان


فوران گوگرد از نزدیک قلهٔ دماوند



دماوند یک کوه آتشفشانی مطبق* است که عمدتاً در دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین تشکیل شده و نسبتاً جوان است.


فعالیت‌های آتش‌فشانی این کوه در حال حاضر محدود به تصعید گازهای گوگردی است. آخرین فعالیت‌های آتشفشانی این کوه مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل بوده‌است.


دماوند یک آتشفشان خفته‌ است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد.


در برخی از سال‌ها از جمله سال ۱۳۸۶، دود و بخارهایی از قله خارج شد که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشتند.


اما در حقیقت در سال‌های پر بارش، با نفوذ آب به درون قله و برخورد سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که فعالیت‌های آتشفشانی صورت گرفته‌است.


قطر دهانه این آتشفشان در حدود ۴۰۰ متر است که دریاچه‌ای از یخ آن را پوشانده‌است. ‏ همچنین نشانه‌هایی از وجود دهانه‌های قدیمی در پهلوهای جنوبی و شمالی کوه ملاحظه می‌شود.


 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:۱٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

دیگر نامهای ایرانی که به این دریا نهاده شده و در متن های تاریخی و جغرافیایی به جا مانده ، پر شمار است و از آن جمله می توان به : دریای آبسکون - مازندران – طبرستان – استرآباد – باکو – شیروان – دیلم – گرگان یا جرجان – گیلان یا جیلان – خوارزم – خراسان - تبرستان – دریای یت ها – دریای تپورها – دریای ساری – دریای رزایه – کادوس – دریای طلیسان (طالش) – دریای گسکر – دریای کپورچال – دریای قزوین – مشهدسر – مغان و 000 اشاره کرد.
در کهن ترین نقشه های جهان که موقعیت این پهنه در آنها آمده ، چون نقشه هکاتوس (مربوط به 500 پ .م) و نقشه معروف آراتوتس (200 پ . م) همه جا نام این دریا بر گرفته از نام (کاسپین) است ، نه نام دیگر. در نقشه اراتوستن که بوسیله دکتر عبدالکریم صبحی استاد دانشگاه قاهره در سال 1966 به چاپ رسیده ، نام ( دریای قزوین) آورده شده که بر گرفته ازهمان نام کاسپین است. در متن های دانشنامه های روسها همه جا از این پهنه با نام (کاسپیس کویه موره) یاد شده است. جالب اینکه ترک زبانان جمهوری آذربایجان وقتی به ترکی نوشته اند از آن با نام (خزر دنیزی) یاد کرده اند و وقتی به روسی مطلبی نوشته اند به همان صورت (کاسپین کویه موره) از این دریا نام برده اند.
از یاد نبریم که بیشتر نامها در شمال قفقاز و در بند و دروازه های آن سامان فارسی است و حتی در هنگام دولت سامانی ، ایران در آنجا مرزبان داشته است.

واژه (کاسپین) به اعتبار نوشته پژوهشگران مختلف از نام مردمانی گرفته شده است که در غرب این دریا ساکن بوده اند و سپس در سمت جنوب تا قزوین وکاشان پیش رفته اند و نام خود را به این دو منطقه داده اند و از سوی دیگر در سراسر غرب ایران حضور یافته اند.
کاسپین ها ، همه تیره ای بزرگ از ایرانیان بوده اند که در غرب دریای کاسپی تا غرب ایران امروز و در بخشی از جنوب آن زندگی می کرده اند. کاسپ در میان گیلکان به معنی فرد چشم زاغ و روی سفید است. ساکنین دریای مازندران را نیز مردمانی سفید پوست و زاغ چشم تشکیل می دادند.
کاسپین ها ، بر پایه نوشته هردوت ، در دوران هخامنشی جزو استان یازدهم به شمار می رفتند و 200 تالان مالیات می پرداختند (جغرافیای تاریخی ایران باستان ص 158).
خزران : نام (خز) تا پیش از حضور عربها و تجاوز آنها به منطقه قفقاز در هیچ نوشته ای آورده نشده است و هیچ نویسنده ای جز نام ایرانی کاسپی یا دیگر نامهای ایرانی نام دیگری برای این پهنه به کار نبرده است.
و اما اینکه چگونه این پهنه آبی به نام مردمی مهاجر نیز خوانده شده است و خزران کیستند: ابن خلدون در نوشته اش در یک جا خزرها و (غزها) را یکی دانسته و شماری از جغرافیا و تاریخ نویسان پس از او نیز بر قول او تکیه کرده اند (مقدسه این خلدون ، ص 139).
این در حالی است که اصطخری در مسالک و ممالک خود چنین آورده است: «مردم خزر به ترکان نزدیک اند ، و اما به ترکان نمانند. و ایشان دو گروه اند: گروهی سیاه چرده باشند و سیاه موی – گویی از نژاد هندوان اند و گروهی سپیدروی باشند و با جمال – و از بت پرستان باشند،- ایشان فرزندان خود را بفروشند...».گفتنی است که خزران در حدود دهه چهل از سده هشتم میلادی به آیین یهود گردیدند.
تاریخ از یاد نبرده است که بنای استحکامات بزرگی چون شهر در بند یا (باب الابواب) در شمال قفقاز در عهد ساسانیان ، برای جلوگیری از تجاوزگریها و ویرانگریهای همین خزران صورت گرفته است.


 
 
 
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری - ساعت ۱٢:۱٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

کوه های ایران



حدود 90 درصد از خاک ایران در محدوده فلات ایران واقع شده است و حدود 54 درصد خاک ایران را کوهها شکل داده اند. بدین صورت می توان گفت ایران کشوری کوهستانی محسوب می‌شود و بیش از نیمی از مساحت کشور را کوه‌ها و ارتفاعات، و کمتر از 4/1 آن را نیز اراضی قابل کشت تشکیل داده است.



کوههای ایران بخشی از سلسله کوههای آلپ – هیمالیا می باشد. این سلسله کوههای از کوهستانهای جنوب فرانسه آغاز و پس از عبور از رشته کوه آلپ، از طریق شبه جزیره بالکان وارد ترکیه می شود. سپس این کمربند کوهستانی به دو شاخه شمالی - جنوبی تقسیم بندی می شود.


شاخه شمالی از طریق رشته کوههای قفقاز کوچک (آذربایجان) وارد ایران شده و بصورت رشته کوه البرز به سمت جنوب و سپس به سمت شرق ادامه می یابد. شاخه جنوبی آلپ – هیمالیا از طریق جنوب ترکیه وارد ایران شده و کوههای زاگرس را تشکیل می دهد و به سمت جنوب شرق امتداد می یابد.


رشته شمالی (البرز) پس از عبور از افغانستان به فلات تبت می رسد و رشته جنوبی (زاگرس) پس از اتصال به پهنه مکران از طریق پاکستان به فلات تبت می پیوندد. روند سلسله کوههای آلپ - هیمالیا در شرق فلات تبت (شرق چین) به سمت جنوب تغییر کرده، از مجمع الجزایر فیلیپین و اندونزی و از شمال استرالیا می گذرد و در اقیانوس آرام تا نیوزلند ادامه می یابد. این کمربند عظیم محل برخورد دو ابر قاره اوراسیا و گندوانا که خود از چندین کمربند کوه زایی کوچکتر نظیر البرز، زاگرس و ........ تشکیل شده است.



همانطور که بین دو ابرقاره اوراسیا در شمال و گندوانا در جنوب سلسله کوههای آلپ – هیمالیا تشکیل شده اند، بین دو خرد قاره لوت در ایران و هیرمند در افغانستان نیز کوههایی تشکیل شده اند که به مجموعه کوههای شرق ایران معروفند. کوههای ایران به دو شکل تقسیم بندی شده اند، در این مبحث سعی شده هر دو تقسیم بندی مورد بررسی قرار گیرد.



می توان گفت:


فلات مثلثی شکل ایران از کوههای البرز در شمال، زاگرس در غرب و جنوب غرب و ارتفاعات مکران در جنوب تشکیل شده و دیواره شرقی فلات را کوهستانهای شرق ایران می سازد. لذا می توان اینگونه بیان نمود که، ایران سرزمینی کوهستانی است که نواحی مرکزی آنرا شوره زارها، شن زارها، دریاچه های شور و دشتها پوشانده است.


بعلاوه در سرزمینهای داخلی فلات مرکزی ایران علاوه بر نواحی پست، رشته کوهها و ارتفاعات منفردی نیز وجود دارد.


بدین شکل می توان مجموعه کوهستانهای ایران را به پنج گروه عمده زیر تقسیم بندی کرد.
رشته کوههای شمالی فلات ایران (کمربند کوه زایی البرز)



این رشته کوهها از جنوب غربی خزر آغاز و با گذر از جنوب دریا تا شمال خراسان امتداد می یابد. بدلیل برخورد خرد قاره ایران به صفحه توران این بخش به کمربند کوه زایی البرز معروف است.


این رشته کوهها به سه بخش تقسیم می گردد که عبارتند از: کوههای جنوب غرب دریای خزر، رشته کوههای البرز و رشته کوههای شمال خراسان.



کوههای جنوب غرب دریای خزر


این رشته کوهها روند شمالی جنوبی دارند و قلل مرتفع آنها حاصل فورانهای آتشفشانی است. کوههای این رشته در استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی گسترده شده که مهمترین آنها سبلان، سهند، بزغوش، ارسباران، گشتاسر، جلفا و ..... است.



رشته کوه البرز



رشته کوه البرز مرز میان دو اقلیم متفاوت است. دامنه های شمالی آن به اقلیم ساحلی دریای خزر و دامنه جنوبی آن به اقلیم مرکزی ایران مشرف می باشد.



این رشته به سه بخش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم بندی شده.



البرز غربی


از جنوب غرب دریای خزر با کوههای طوالش شروع شد می شود. کوههای طالقان و منطقه تخت سلیمان از مهمترین بخشهای البرز غربی به شمار می رود.



البرز مرکزی



این رشته در جنوب دریای خزر بوده و مهمترین قلل آن، دماوند، خلنو، توچال و .... است.


البرز شرقی


این رشته از شمال شهرهای سمنان، دامغان و شاهرود می گذرد و تا شرق آزاد شهر امتداد می یابد. از ارتفاعات این بخش می توان به شاه کوه اشاره نمود.



رشته کوههای شمال خراسان



این رشته به صورت دو شاخه در شمال و جنوب دشت مشهد کشیده شده. شاخه شمالی به پهنه کپه داغ معروف است که هزار مسجد و رادکان از معروفترین رشته کوههای آن می باشد. این رشته از شمال شهرهای بجنورد، قوچان و مشهد می گذرد.


شاخه جنوبی دشت مشهد به رشته کوههای بینالود معروف است و از طریق رشته کوههای شاه جهان و آلاداغ به البرز می پیوندد.



رشته کوههای غرب و جنوب فلات ایران (کمربند کوه زایی زاگرس)



کوههای زاگرس، سراسر غرب، جنوب غرب و قسمتی از جنوب کشور، از آذربایجان تا شمال تنگه هرمز را می پوشاند. زاگرس حاصل برخورد صفحه عربستان با خرد قاره ایران است و به علت ادامه سپر عربستان به سمت شمال شرق (عمود بر روند زاگرس) به سه ناحیه تقسیم می شود.

- کمربند چین خورده زاگرس


- زاگرس مرتفع



- کمربند سنندج – سیرجان



اساس این تقسیم بندی بر مبنای خصوصیات زمین شناسی و مورفولوژی است.

البته گروهی از زمین شناسان کمربند سنندج – سیرجان را جزو ایران مرکزی می دانند. اما چون روند این ارتفاعات موازی روند زاگرس مرتفع ( شمال غرب – جنوب شرق) است، می توان آنرا جزوی از رشته کوههای غرب و جنوب غرب فلات ایران دانست. از طرفی پیدایش و تکوین همه این ارتفاعات در یک سیستم تکتونیکی واحد توجیه پذیر است.



کمربند چین خورده زاگرس



این ناحیه به صورت نواری باریک و طویل در شمال خلیج فارس و شمال شرق دشت خوزستان کشیده شده. کوههای گنو، شب و گاو بست از ارتفاعات مهم این رشته به شمار می روند.


زاگرس مرتفع



این رشته از مرز آذربایجان غربی با ترکیه و همینطور از محل تلاقی مرزهای ایران، ترکیه و عراق شروع می شود و به شکل دایره ای سراسر جنوب غرب ایران را در بر می گیرد. این رشته در شمال خلیج فارس به سمت شرق تا پهنه مکران ادامه می یابد. رشته کوههای دنا، اشتران کوه و زرد کوه از مهمترین بخشهای رشته کوه زاگرس مرتفع به حساب می آیند.


کمربند سنندج – سیرجان


این ناحیه نوار باریک و طویل کوهستانی در شمال شرق زاگرس مرتفع است که از سنندج در شمال غرب تا سیرجان در جنوب شرق کشیده می شود. دره بید در شمال شرق و فریدون شهر و رشته کوه الوند در شمال همدان از مهمترین ارتفاعات این رشته محسوب می شوند.


کوههای شمال دریای عمان (پهنه مکران)



منطقه کوهستانی که از شمال توسط هامون جازموریان و از جنوب توسط دریای عمان محدود شده و به پهنه مکران معروف است. این پهنه از غرب و در شمال تنگه هرمز به زاگرس متصل شده و از شرق به کوههای پاکستان می پیوندد. پهنه کوههای بشاگرد مهمترین رشته این منطقه است. آتشفشانهای جوان بزمان و تفتان نیز در شمال این پهنه قرار دارند. پهنه مکران از طریق این آتشفشانها به کوهستانهای شرق ایران و کوههای ایران مرکزی متصل می شود.



کوهستانهای شرق فلات ایران (ناحیه ایرانشهر و بیرجند)



این کوهها از شمال بیرجند تا ایرانشهر در جنوب بلوچستان کشیده شده اند و امتداد آنها شمالی جنوبی است و میان مناطق پست کویر لوت در ایران و هیرمند در افغانستان واقع شده. کوهستانهای شرق ایران از جنوب توسط تفتان و کوههای بیرگ به پهنه مکران متصل می شود. این کوهها از شمال از طریق ارتفاعات آهنگران و توسط بعضی از رشته ارتفاعات ایران مرکزی به کوههای شمال خراسان می پیوندد.


نواحی مرکزی فلات ایران (ایران مرکزی)



کوههای نواحی مرکزی فلات ایران به دو دسته عمده تقسیم می شوند که عبارتند از:



- ارتفاعات منفرد و پراکنده در سطح فلات ایران

کوههای جغتای در شمال سبزوار، چهل تن در شمال کاشمر و تربت حیدریه، رشته ارتفاعات بین طبس و کرمان شامل کوههای نیزار، کوه مرغوب و کوه پلوار، رشید کوه در جنوب دشت کویر، کوه دربید در شمال شرق یزد و کوه یخ آب در جنوب دریاچه نمک از مهمترین رشته کوهها و ارتفاعات پراکنده ایران مرکزی محسوب می شوند.



- رشته کوههایی که در امتدادقطر بزرگ کشور از شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده و به کمربند ارومیه - دختر معروف است.


روند این رشته از روند زاگرس تبعیت می کند. این رشته در شمال به زاگرس و از جنوب به آتشفشان تفتان می پیوندد. بزمان – جبال بارز، کوههای هزار ولاله زار در شمال بافت، شیرکوه یزد، کوه کرکس، کوه اینچه قاره، کوه اوزون بلاغ و کوه بلقیس از مهمترین ارتفاعات این رشته محسوب می شوند.



البته امروزه با به کار گیری تقسیم بندی دقیقتری می توان کوهستان ایران را به 8 منطقه جغرافیایی تقسیم بندی نمود. این تقسیم بندی تا حدود زیادی به تقسیم بندی استانی کشور نزدیک بوده و شرایط راحتتری را برای آشنایی کوهنوردان با نواحی کوهستانی ایران فراحم آورده.


این تقسیم بندی شامل موارد زیر می باشد:



رشته کوه البرز



این رشته از حوالی جنوب آستارا آغاز و با قوسی بلند در جنوب دریای خزر تا نزدیک علی آباد کتول پیش می رود. عرض این رشته بین 100 تا 150 کیلومتر بوده و فشردگی کوهها در منطقه مرکزی بیشتر به چشم می خورد. دماوند بلندترین قله ایران با ارتفاع 5671 متر در این رشته کوه واقع شده.



ساختار البرز از 5 قسمت تشکیل شده. که عبارت است از:


البرز شرقی



در شمال شهرهای شاهرود، دامغان و سمنان و همینطور در جنوب جنگلهای حدفاصل علی آباد کتول تا بابل قرار دارد. قسمت مرتفع آن در شمال شاهرود شامل قلل شاهوار، شاهکوه، چالویی، کاه کشان و یزدگی می باشد. در بخش غربی این رشته قلل نروا، قدمگاه، سائو و همایی جای دارد. حدفاصل این دو بخش را رشته کوههای کم ارتفاع جهان مورا بخصوص در شمال دامغان پوشانده است.



رشته کوه فیروز کوه


رشته کوهی فشرده که از شمال در حدفاصل بابل تا آمل و از جنوب درحد فاصل فیروز کوه و دماوند قرار دارد. دره هراز این رشته را از البرز مرکزی جدا می کند. در شرق نیز توسط تالار و حبه رود از البرز شرقی جدا شده. دوبرار، زرین کوه، پاشوره، هلزم، سوادکوه و .......از مهمترین کوههای این رشته به حساب می آیند.



البرز مرکزی


کوههای حدفاصل دره هراز در شرق و دره رودخانه کرج - چالوس در غرب که از شمال در حدفاصل آمل و چالوس و دریای مازندران و در جنوب به شهرهای کرج، تهران و دماوند ختم می شود بخش البرز مرکزی را تشکیل می دهند. دماوند، آزاد کوه، خلنو، خرسنگ، مهرچال و توچال ........ از مهمترین کوههای این بخش به شمار می روند.



1-4- البرز غربی



این رشته از شرق توسط رودخانه کرج – چالوس از البرز مرکزی جدا و از غرب به سفید رود ختم می شود. چالوس در منتهی الیه شمال شرق و رشت در حد نهایی غرب آن قرار دارد، از جنوب نیز درحد فاصل شهرهای کرج، قزوین، لوشان و منجیل قرار دارد. علم کوه، تخت سلیمان، شاه البرز و ........ از مهمترین کوههای این رشته محسوب می شوند.



1-5- کوههای گیلان



این رشته در حدفاصل سفید رود تا آستارا و اردبیل قرار دارد. رشت در شمال این ناحیه و دره رود قزل اوزن، سفید رود و شهرستان آب بر و خلخال در جنوب و جنوب غرب آن قرار دارند. شاه معلم، سفید کوه و ..... از مهمترین کوههای این ناحیه می باشند.




2- رشته کوه زاگرس



در حد فاصل دشتهای خوزستان و عراق تا نواحی مرکزی ایران یکی دیگر از مهمترین رشته کوههای ایران شکل گرفته که از شمال غرب تا جنوب شرق گسترده شده. این رشته را از نظر پراکندگی کوهها می توان به سه بخش شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم بندی نمود.




بخش شمالی شامل:


رشته اشترانکوه با قللی همچون: سن بران، قالی کوه، هشتاد، قبله، پریز و .........


بخش مرکزی شامل: رشته زرد کوه بختیاری و قللی همچون: شاه شهیدان، کلونچی، هفت تنان، شاهان کوه، فردان و .........


بخش جنوبی شامل: رشته دنا با قللی نظیر: قاش مستان، مورگل، کل قدوس، رنج و ..........



3- قلل ممتد مرکزی



نواحی مرتفع طویل و منقطع و تا حدی منفرد که توسط بیابانها از سایر نقاط کوهستانی ایران جدا شده. این قلل از تفرش با قله نقره کمر آغاز و قلل غلیق، ولیجیا، کرگز، کرکس، شیرکوه، تزرجان و ....... تا شهر بابک کرمان امتداد می یابد.




4- نوار مرکزی آذربایجان غربی



این رشته در حدفاصل ایران و ترکیه و بخشی از عراق قرار دارد، از ماکو در شمال غرب ایران آغاز و تا نواحی کردستان به سمت جنوب پیش می رود. ارومیه و دریاچه آن در شرق این کوهها قرار دارند. چل مر شهیدان، بز سینا، سیاه کوه و ....... از مهمترین کوههای این منطقه می باشند.



5- کوههای خراسان



این قلل غالبا به شکل پراکنده در سه استان خراسان قرار دارند. خط الراس بینالود، شیرباد و زرگان، قلل پراکنده ملکوه، چهل تن، سالوک آلاداغ، هزار مسجد و ....... از قلل مهم این رشته محسوب می شوند.




6- کوههای کرمان



مجموعه ای از قلل مرتفع و بعضا دشوار می باشند که در اطراف شهرهای کرمان، ماهان، جوپار، بم و جیرفت پراکنده اند.هزار، لاله زار، جوپار، سه شاخ، پلوار، بارز و ...... بخشی از کوههای این منطقه را تشکیل می دهند.



7- کوههای کردستان



این رشته به صورت متصل یا نیمه متصل در شمال زاگرس جای دارد که دامنه آن تا نواحی کوهستانی لرستان پیش می رود. شاهو، چهل چشمه، برانان، دالاخانی، بیستون، پرو، گرین و ...... جزو قلل مهم این منطقه محسوب می شوند.



8- قلل منفرد



مجموعه ای از این قلل به شکل پراکنده در همه جای ایران به چشم می خوردکه بعضا خط الراسهای کوچک و بزرگی را شکل می دهند. در میان این قلل می توان کوههای شاخصی را نیز مشاهده کرد. سبلان، سهند، تفتان، بزمان، نای بند، الوند و ..... از جمله قلل منفرد ایران به شمار می روند